Υπάρχει ελπίς...

 17 Νοεμβρίου 2018

 Ώρα: 9-10 π.μ. 

Τοποθεσία: Αίθουσα εκδηλώσεων ΓΕΛ Πύλης (Τρικάλων)

Συντελεστές: 26 μαθητές και μαθήτριες Λυκείου, υπό την καθοδήγηση 2 καθηγητριών (Φιλολόγου και Αγγλικών)

Συμβάν: έλαβε χώρα μια εξαιρετική γιορτή -στα πλαίσια της Επετείου του Πολυτεχνείου, που περιελάμβανε θεατρική παράσταση («Το καφενείον η Ελλάς», Δ. Μαριόλη), απαγγελία ποιημάτων και τραγούδια από τη χορωδία.

Πράγματα που συνηθίζονται στις γιορτές δηλαδή...

Τι με προκάλεσε να γράψω; 

Είδα/είδαμε να εκτυλίσσεται μπροστά μας μια θαυμάσια, καλοδουλεμένη μαθητική δράση. 

Με χιούμορ, επινοητικότητα, φρεσκάδα, και πολύ μεράκι! 

Δεν ήταν μια τυπική διαδικασία, η διεκπεραίωση μιας υποχρεωτικής «τελετής... ύπνου», αλλά η δημιουργία μιας καλλιτεχνικής και πολιτισμικής δράσης που δεν επεδίωκε να περάσει μηνύματα, αποτελούσε η ίδια το μήνυμα!!! 

Πέρα από τη γνώση για την εποχή και τον αγώνα κατά της τυραννίας (που από μόνα τους είναι πολύτιμα μηνύματα), το «μήνυμα» ήταν η ενέργεια των νέων παιδιών, που γέμιζε τη σκηνή...

Η ομορφιά (εξωτερική και εσωτερική), η ομαδικότητα, η συνεργασία, η υπευθυνότητα, η δημιουργικότητα και η ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ...

Τι ταλέντα ανέδειξαν τα παιδιά, τι ήθος, και ποια βαθύτερη ποιότητα αναδύθηκε από αυτή την ιδιαίτερη μορφή σχολική δράσης: αυτή που αφήνει απέξω τις διακρίσεις σε «καλούς» και «κακούς» μαθητές, αυτή που βγάζει στην επιφάνεια τον καλύτερο εαυτό τους και τους δίνει τη δυνατότητα και την ευκαιρία να τον εκφράσουν! 

Οι σκέψεις αυτές έρχονταν αυθόρμητα στον νου καθώς παρακολουθούσα το δρώμενο, και καθώς «αφουγκραζόμουν» τη σιωπή που επικρατούσε στον χώρο (όλοι οι θεατές-μαθητές ήταν προσηλωμένοι και σιωπηλοί...). Στο τέλος, η συγκίνηση και η περηφάνια με κατέκλυσαν, και το κείμενο αυτό είχε ήδη γραφτεί νοερά...

Τα συμπεράσματα βγήκαν σχεδόν αυτόματα... 

Διαμαρτυρόμαστε συχνά εμείς οι «μεγάλοι» για τη συμπεριφορά της «νέας γενιάς» και την επικρίνουμε για αδιαφορία, αδράνεια, ανευθυνότητα και διάφορα άλλα... Η μόνη τους μέριμνα, λέμε, είναι να μελετήσουν για να αποκτήσουν τα εφόδια που χρειάζονται για την επιτυχία τους σε μια σχολή και για την εύρεση μιας δουλειάς στο μέλλον... Τι τους λείπει;

Αναρωτιόμαστε γιατί τα άτομα αυτά είναι αδρανή (πέρα από την υποχρεωτική «δράση» του σχολείου και του φροντιστηρίου) και περιφέρονται χωρίς σκοπό κατά κάποιον τρόπο, περνώντας τον ελεύθερο χρόνο τους μπροστά στην οθόνη ενός υπολογιστή, σε βόλτες στα μπαράκια ή πίνοντας σφηνάκια...

Ξεχνάμε συχνά κάτι βασικό: όταν καταπιανόμαστε με παιδιά, οφείλουμε να τους δίνουμε κίνητρα (κίνητρο=κάτι που ενθαρρύνει ή δραστηριοποιεί κάποιον να κάνει κάτι) και σκοπούς!

Εμείς πρέπει να τους εμφυσήσουμε το ένα ή το άλλο, όσον αφορά τα βασικά πράγματα της ζωής,  και τότε θα έχουμε μια άνοδο του ενδιαφέροντος για δράση, μια αύξηση της ικανότητας συμμετοχής σε «παιχνίδια». 

Θα έχουμε μια αύξηση συμμετοχής στη ζωή την ίδια, γιατί η ζωή είναι το ωραιότερο και μεγαλύτερο «παιχνίδι»...

 Όταν παίρνουμε την εκπαίδευση πολύ σοβαρά, σαν μια διαδικασία που πρέπει να εκτυλίσσεται σε κλειστούς χώρους και με στοίβες βιβλίων και σωρούς ασκήσεων, τότε χάνεται η αίσθηση και η γοητεία του «παιχνιδιού» και γίνεται αγγαρεία και «βαριά καλογερική»... 

Γιατί να αγαπήσει το παιδί κάτι τέτοιο;

Όταν όμως η εκπαίδευση περιλαμβάνει τη δημιουργία και τη δράση (όπως περιέγραψα παραπάνω), τότε γίνεται πολύ πιο αγαπητή και αποδοτική, αφού εξασκεί διάφορες πολύτιμες ικανότητες του ατόμου, ανεβάζει την αυτοπεποίθηση, την επικοινωνία, την εργατικότητα και πολλές άλλες πολύτιμες αρετές... 

Δίνοντας στα παιδιά κίνητρα και σκοπούς, τους δίνουμε την ώθηση που χρειάζονται για να μπουν σε ενεργό δράση.

Η χθεσινή μέρα μου θύμισε πως μπορεί να επιτευχθεί ένα μέλλον πολύ καλύτερο από το παρελθόν και το παρόν, πιο ελεύθερο και δημιουργικό, αρκεί να έχουμε την ώθηση και να παίρνουμε την πρωτοβουλία να κάνουμε αυτό το κάτι παραπάνω...Με αγάπη και θετική διάθεση...

Τίποτα δεν γίνεται στην τύχη!

Θα σας πω μια ιστορία...

Είναι αρχές Νοέμβρη... Σήμερα οι μαθητές δεν έχουν μάθημα, γιατί είναι η καθιερωμένη μέρα που οι καθηγητές τους βρίσκονται στο σχολείο για να συζητήσουν διάφορα θέματα σχετικά με τα παιδιά, να προγραμματίσουν τις δραστηριότητες του σχολείου, και γενικώς να συν-εργαστούν...

Μια παρέα φίλων συμμαθητών (γύρω στα 14-15), αποφασίζουν να περάσουν τη μέρα τους πηγαίνοντας για ψάρεμα. Πρωί πρωί παίρνουν το λεωφορείο και τα σύνεργα του ψαρέματος -για πρώτη φορά μόνοι τους- και πηγαίνουν σε μια γειτονική περιοχή όπου έχουν ξαναπάει με τους πατεράδες τους...

Τα παιδιά ψαρεύουν με τις ώρες, απολαμβάνοντας μια εμπειρία «ενηλικίωσης» σχεδόν! 

Δίπλα στους γονείς τους έμαθαν τις τεχνικές και τα μυστικά του ψαρέματος και τώρα πια είναι ικανοί να το κάνουν μόνοι τους! 

Η ευχαρίστηση και η ικανοποίηση των νεαρών ψαράδων είναι στα ύψη! Οι χαρούμενες φωνές, τα γέλια τους και ο ενθουσιασμός τους θερμαίνουν τον ψυχρό φθινοπωρινό αέρα! 

Λίγο η «τύχη του πρωτάρη» και πιο πολύ η θετική τους διάθεση, και η ψαριά τους είναι πλούσια! Πανευτυχείς παίρνουν τον δρόμο της επιστροφής, μιλώντας στο λεωφορείο για τις γκάφες και τις επιτυχίες στο πρώτο τους ψάρεμα. 

Καθ' οδόν, βλέπουν ότι το σχολείο τους είναι ακόμη ανοικτό... Τα παιδιά αποφασίζουν να κατέβουν εκεί και να κάνουν έκπληξη στους καθηγητές τους. Τους δείχνουν την ψαριά τους και εισπράττουν τον θαυμασμό και την επιβράβευση! Μάλιστα, καθαρίζουν τα ψάρια στο εργαστήριο Φυσικής του σχολείου -με την άδεια των καθηγητών τους, βεβαίως-βεβαίως- και δίνουν μερικά και σ' αυτούς.

Όλοι γυρνούν στο σπίτι πανευτυχείς από την εμπειρία τους και από το μοίρασμά της! 

Όχι, δεν την επινόησα αυτή τη μικρή, απλή ιστοριούλα! Δεν φρόντισα να την επενδύσω με λογοτεχνικά τερτίπια, γιατί η απλότητα μιλάει καλύτερα από μόνη της...

Μεταφέρω αυτά (sic) που μου εξιστόρησε ένας αγαπημένος φίλος που εδώ και πολλά χρόνια ζει και εργάζεται στο Μπέργκεν, στη Νορβηγία. Τα παιδιά του, γνήσια ελληνόπουλα κατά τα άλλα (και δη κρητικόπουλα...), έχουν γεννηθεί και μεγαλώσει εκεί -άρα ακολουθούν το Νορβηγικό εκπαιδευτικό σύστημα από τα γεννοφάσκια τους. 

Η περιγραφή του με έκανε να πλάσω αυτή την εικόνα, που τόσο πολύ αντανακλά και το δικό μου όραμα για την εκπαίδευση των παιδιών μας! 

                     Τα ερωτήματα αναδύθηκαν αυτομάτως:

Τι συμβαίνει με τον ελεύθερο χρόνο τους και πού τον αξιοποιούν (αν διαθέτουν καθόλου;) Ποιες είναι οι σχέσεις τους με τους δασκάλους/καθηγητές τους και με το σχολείο τους;  
(Οι ερωτήσεις είναι ρητορικές...Τις απαντήσεις τις ξέρουμε όλοι όσοι βιώνουμε τη δική μας, την ελληνική σχολική πραγματικότητα, είτε ως γονείς, είτε ώς καθηγητές, πολύ δε περισσότερο οι ίδιοι οι μαθητές...)

Αναζητώντας όμως περισσότερα για το εκεί εκπαιδευτικό σύστημα, βρήκα μια πολύ ενδιαφέρουσα συνέντευξη μιας Ελληνίδας εκπαιδευτικού, κατοίκου Νορβηγίας (https://indexanthi.gr/articles/11337-norvigia-ekpaideutikos.html). Σταχυολογώ μερικά αποσπάσματα:

«Το ασύγκριτο όπλο του νορβηγικού εκπαιδευτικού συστήματος είναι η ολοκληρωτική προσήλωση στην ανάπτυξη του παιδιού. Δεν τους ενδιαφέρει μόνο να βγάζουν έξυπνους και ικανούς μαθητές, αλλά πρωτίστως ευτυχισμένους ανθρώπους χωρίς ψυχολογικά προβλήματα που θα τους ταλαιπωρούν αργότερα για μια ζωή. Η εκπαίδευση είναι ανθρωποκεντρική και όχι γνωσιοκεντρική. Οι γνώσεις έπονται. Προηγείται ο άνθρωπος. Και όλο αυτό αποδίδει και θα συνεχίσει να αποδίδει. Δεν βλέπεις δυστυχισμένους μαθητές και αυτό είναι κατόρθωμα.

[...]Το δημόσιο σχολείο είναι ένα «διαμάντι». Οι εκπαιδευτικοί απολαμβάνουν υψηλούς μισθούς και κοινωνική προστασία, γιατί είναι κοινά αποδεκτός και αναγνωρισμένος ο σημαντικός ρόλος τους στην κοινωνία…

[...]Δεν υπάρχουν φροντιστήρια εδώ. Αν ένας μαθητής αντιμετωπίζει προβλήματα, τότε οι δάσκαλοι καλούν ειδικευμένο εκπαιδευτικό προσωπικό το οποίο θα ασχοληθεί με τις γνωσιακές δυσκολίες του μαθητή. Και αυτό εντός των δημόσιων δομών παιδείας χωρίς καμία επιβάρυνση για τους γονείς. Αν ξεκινήσεις να μιλάς για τα καλά του εκπαιδευτικού συστήματος εδώ, δεν θα μπορείς να σταματήσεις: Το σχολείο είναι επιφορτισμένο με ολόκληρη σειρά αθλημάτων για τα παιδιά, όπως το σκι! Τα μαθαίνουν μέχρι και μουσική. Όλα τα σχολεία έχουν τη φιλαρμονική τους. Φυσικά και υπάρχουν και τα ιδιωτικά σχολεία. Τα δημόσια όμως δεν έχουν να ζηλέψουν τίποτα. Στα δημόσια θα δεις φτωχά και πλούσια παιδιά να συνυπάρχουν αρμονικά. Οι γονείς από την πλευρά τους είναι πολύ ευχαριστημένοι από την ποιότητα της εκπαίδευσης που λαμβάνουν τα παιδιά τους. Και πώς να μην είναι, όταν μαθαίνουν τουλάχιστον δύο ξένες γλώσσες. Όταν τελειώνεις το λύκειο εδώ, είσαι ένα βήμα πριν το Proficiency. Στην Ελλάδα πρέπει να δώσεις ένα «σκασμό» λεφτά σε φροντιστήρια για να πάρεις αυτό το πτυχίο. Στη Νορβηγία τα μαθαίνεις στο σχολείο χωρίς να δώσεις «φράγκο» έξω.

[...]Πού να δείτε και τις και τις σχέσεις εκπαιδευτικών και γονιών. Εξαιρετικές. Το Α και το Ω είναι η εμπιστοσύνη μεταξύ τους. Γίνονται διαρκώς meetings. Ενημερώνουν τους γονείς για την πρόοδο των παιδιών τους. Τους λένε πού πρέπει να δώσουν βάση, πώς θα καλύψουν τα κενά τους. Είναι αδιανόητο ένας εκπαιδευτικός στη Νορβηγία να μιλήσει υποτιμητικά για ένα μαθητή. Εδώ προσπαθούν να βρουν λύσεις στα προβλήματα που ανακύπτουν. Ενδιαφέρονται για την ευτυχία των μαθητών, για την ανάπτυξη της προσωπικότητάς τους. Θέλουν τα παιδιά να είναι κοινωνικά, όχι απομονωμένα. Να έχουν φίλους. Υπάρχει η εξής φιλοσοφία: Αν ένα παιδί δεν είναι καλά μέσα του, αν αντιμετωπίζει ψυχολογικά προβλήματα, δεν μπορεί να αποδώσει ως μαθητής και ως άνθρωπος. Επικεντρώνονται στην ψυχή των μαθητών. Τους αντιμετωπίζουν ισάξια και ισότιμα.»

                                            Έτσι, για να μην τα λέω μόνη μου...

 *Σημείωση, προς αποφυγή παρεξηγήσεων: Δεν έχω κάποια ιδιαίτερη σχέση με τα εκπαιδευτικά συστήματα των σκανδιναυϊκών χωρών. Αλλά δεν μπορώ να αγνοήσω ένα τόσο θερμό και ενθαρρυντικό μήνυμα από μία θεωρούμενη «ψυχρή» χώρα και κουλτούρα... Άλλωστε, το καλό, από όπου κι αν προέρχεται, είναι καλό και θαυμαστό και άξιο μίμησης... Δεν θα μπορούσαμε να αντικαταστήσουμε τη λέξη «νορβηγικό» με τη λέξη «ελληνικό» (;)...

Τα παιδία...ξέρει!

  Σήμερα δεν θα «μιλήσω» εγώ… Θα δώσω τον λόγο στους μαθητές μου της Β’ και Γ’ Λυκείου, τους οποίους «ερεύνησα» ως προς τη σχέση τους με την εκπαίδευση, τον βαθμό ικανοποίησης και τις προσδοκίες τους από αυτή τη διαδικασία που καταλαμβάνει τόσα χρόνια και τόσο χρόνο από τη ζωή τους. Η έρευνα δεν έχει ολοκληρωθεί, ενέδωσα όμως στον πειρασμό να παρουσιάσω κάποιες χαρακτηριστικές (και συχνές) απαντήσεις που συνάντησα κατά την αποδελτίωση, για να αποκτήσετε κι εσείς μια πραγματικότητα επί του θέματος…
Τις απαντήσεις τους τις παραθέτω ανώνυμες αλλά αυτούσιες, χωρίς επιμέλεια (εκτός από τη διόρθωση ορθογραφικών λαθών).

Στην ερώτηση λοιπόν «Θεωρείς ότι η εκπαίδευση σε προετοιμάζει επαρκώς για να επιτύχεις στη ζωή;» το ΟΧΙ των μαθητών ήταν εξίσου ηχηρό με αυτό του Μεταξά το '40… Δεν θα επεκταθώ εδώ, γιατί οι επόμενες απαντήσεις τους είναι πολύ εύγλωττες από μόνες τους…

Στην ερώτηση «Τι πιστεύεις ότι πρέπει να βελτιωθεί/αλλάξει στον τρόπο και το περιεχόμενο της εκπαίδευσης ώστε να σε προετοιμάζει επαρκώς για να επιτύχεις στη ζωή;» απάντησαν τα εξής:

*Θεωρώ ότι θα έπρεπε να συμπεριληφθούν στο σχολικό πρόγραμμα μαθήματα τα οποία θα μας είναι χρήσιμα και θα μας ωφελήσουν στη μετέπειτα ζωή μας, και να γίνονται πιο πρακτικά ορισμένα μαθήματα ώστε να τα κατανοούμε καλύτερα.   
*Να συμπεριληφθούν μαθήματα που δεν είναι τόσο θεωρητικά και επιστημονικά (π.χ. τέχνες, αθλητισμός…).
*Πρέπει η εκπαίδευση εκτός από τα μαθήματα να μας διδάσκει τρόπους συμπεριφοράς, αξίες και ηθική. 
 
*Θα έπρεπε να υπάρχουν περισσότερες ερευνητικές εργασίες (αντί διαγωνισμάτων). Να διεξάγεται διάλογος στην εκπαιδευτική διαδικασία, που θα καταργήσει τον μονόλογο του εκπαιδευτικού. Να μην εξειδικεύεται η γνώση ενός μαθήματος τόσο πολύ. 

*Οι γνώσεις θα πρέπει να εφαρμόζονται και σε πρακτικό πεδίο και όχι να μένουν σε θεωρητικό. Πρέπει να προωθηθεί περισσότερο και η συνεργασία. Επίσης, θεωρώ ότι κάποια μαθήματα θα πρέπει να μειωθούν ώστε να προστεθούν άλλα που θα μας προσφέρουν γνώσεις για τη ζωή μας (π.χ. μαγειρική, πρώτες βοήθειες, διαχείριση οικονομικών, κανόνες υγιεινής…) 
*Το εκπαιδευτικό σύστημα θα πρέπει να γίνει πιο ελκυστικό και βοηθητικό για τους μαθητές. 
*Τα μαθήματα να στοχεύουν στην ανάπτυξη των ικανοτήτων μας που θα μας χρησιμεύσουν στη ζωή.
*Πρέπει ν’ αλλάξει το σύστημα και ο τρόπος διδασκαλίας και να μην είναι αναγκαία η αποστήθιση αλλά πρώτα απ’ όλα η κατανόηση. Η γνώση να μεταδίδεται με πιο δημιουργικούς τρόπους, ώστε να μην είναι το μάθημα βαρετό…
*Οι μαθητές δεν χρειάζεται να γνωρίζουν τα πράγματα κατά λέξη για να επιτύχουν στη ζωή τους. Με τις εξετάσεις προκαλείται μεγάλο άγχος στους μαθητές.
*Θα πρέπει να αλλάξει ο τρόπος, και το σχολείο να γίνει πιο φιλικό προς τον μαθητή ώστε να το αντιμετωπίζει με ευχαρίστηση και να μην το βλέπει σαν αγγαρεία.
*Να είναι πιο ευχάριστος και πιο ουσιαστικός ο τρόπος μάθησης και με στοχαστικά παραδείγματα που βασίζονται πάνω στη ζωή.
*Να είναι αρκετά πιο ευρύ το περιεχόμενο, και η εκπαίδευση να μας οδηγήσει να αναπτύξουμε ολοκληρωμένες και ισχυρές προσωπικότητες (με αυτοπεποίθηση, όχι να βγαίνουμε με κατάθλιψη…)
*Πρέπει να έχει ως στόχο την πνευματική καλλιέργεια των παιδιών…

* Σύνδεση εκπαίδευσης και τέχνης...
 *Η εκπαίδευση δεν πρέπει να στοχεύει στην εισαγωγή στην τριτοβάθμια εκπ/ση, αλλά να εφαρμοστεί ένα πιο ανθρωποκεντρικό σύστημα… Να μας δίνεται δυνατότητα για αυτενέργεια και ουσιαστική μάθηση.
*Να μη δίνει τόση σημασία στο μαθησιακό-εκπαιδευτικό κομμάτι αλλά στον χαρακτήρα και τον άνθρωπο…
*Θα ήθελα να μας δίνει μια άποψη και εικόνα για την ευρύτερη κοινωνία, και να μπορώ να αντιμετωπίσω τα προβλήματα εκεί έξω γνωρίζοντας τι συμβαίνει, και τον τρόπο αντιμετώπισης.
*Να ενημερωνόμαστε για θέματα που μπορεί να συναντήσουμε στη ζωή μας (π.χ. ναρκωτικά).    Να μπορώ να αποφύγω δυσάρεστες καταστάσεις στη ζωή… Θα ήθελα να μας είχαν δώσει τις κατευθύνσεις, να μας είχαν μιλήσει για τη ζωή…
*Τα μαθήματα είναι πολύ θεωρητικά. Λείπει ο πρακτικός τομέας και η προετοιμασία για την εργασία.
*Να έχω προετοιμαστεί να είμαι σωστός πολίτης και γονιός. Να είμαι εντάξει στις υποχρεώσεις μου -να μην παραμελώ τα καθήκοντά μου.
*Να είναι με περισσότερη συνεργασία και το μάθημα να είναι πιο διαδραστικό (όχι εικονικό, απ’ το βιβλίο). Να έρθουμε σε επαφή με το αντικείμενο που διδασκόμαστε (π. χ. φυτά, βιολογία…)
*Να υπάρχουν και οι τέχνες (ζωγραφική, μουσική, χορός…) για την καλλιέργεια του ατόμου και για να ξεφύγουμε από τη θεωρία και τη μονοτονία.

Στην ερώτηση «Ποιο είναι το μεγαλύτερο για σένα όφελος όταν το σύστημα και η ύλη της εκπαίδευσης κατορθώνουν να προετοιμάζουν σωστά και πλήρως τους μαθητές για τη ζωή;» διατυπώθηκαν οι παρακάτω απόψεις:
 
*Να καλλιεργείται το άτομο- να διευρύνονται οι ορίζοντές του- να έχει άποψη για τα θέματα της ζωής και να μπορεί να τα αντιμετωπίζει…
*Το μεγαλύτερο όφελος για μένα, θα ήταν να μπορέσω να αντιμετωπίσω τα προβλήματα που θα σταθούν εμπόδιο σε μένα, στη ζωή μετά το σχολείο…
*Να ενταχθούμε σωστά στο κοινωνικό περιβάλλον και θα υπάρχουν άνθρωποι πιο μορφωμένοι, πιο εργατικοί και πιο αποδοτικοί.
*Να λειτουργεί μια κοινωνία η οποία συνεχώς θα εξελίσσεται και θα βελτιώνεται. Η εκπαίδευση είναι η αρχή. Αν βελτιωθεί, αυτό θα φανεί και στον οικονομικό τομέα, και στην ποιότητα του κόσμου κ.ο.κ. Θα βελτιωθούν όλα σε μια χώρα!
*Το μεγαλύτερο όφελος δεν το έχει μόνο το άτομο αλλά και η κοινωνία, διότι τα άτομα μπορούν να δουν με βάση το συμφέρον της κοινωνίας και αφού υπάρχει γνώση οι άνθρωποι είναι πιο ήρεμοι και πιο λογικοί και μπορούν να συγκρατήσουν τον εαυτό τους… Κι έτσι υπάρχει ισορροπία.
*Θα μπορούσε μέσω των αξιών που αποκτά να γίνει ένας συνετός πολίτης, θα μπορώ να διαχειρίζομαι κάποιες καταστάσεις με ψυχραιμία και λογική.
*Να γίνω ένας σωστός άνθρωπος και ένας τίμιος πολίτης…

*Οι μαθητές γίνονται πιο παραγωγικοί, πιο εργατικοί και στοχεύουν υψηλότερα αλλά και η κοινωνία ενισχύεται σημαντικά λόγω των μορφωμένων ανθρώπων.

*Θα καταφέρω να πετύχω τους στόχους μου και να ασχοληθώ με αυτό που μου αρέσει, συνεπώς θα μπορώ να ζήσω μια ευτυχισμένη ζωή.
*Θα μπορούσαμε να μεταδώσουμε στις επόμενες γενιές ουσιαστική γνώση… Πνευματική εξέλιξη για το ίδιο το άτομο. Το άτομο θα αποκτούσε παιδεία και η συμπεριφορά του θα ήταν καλύτερη. Θα γίνονταν ανθρωπιστές, θα σέβονταν τους άλλους…
*Θα ήθελα να έχω ωραίες αναμνήσεις από το σχολείο…
* Ότι θα είμαστε κατάλληλα προετοιμασμένοι για το μέλλον και για τη ζωή…
*Θα νιώθω σιγουριά για το μέλλον, δεν θα υπάρχει το άγχος της αβεβαιότητας.
*Θα είχαμε άτομα πιο προετοιμασμένα για τη ζωή. Όφελος για την κοινωνία: θα λειτουργούσε πιο εύρυθμα, πιο ομαλά θα γινόταν η ένταξη των ατόμων στην κοινωνία. Δε θα χρειαζόταν ν’ ανακαλύψουν τόσα πράγματα μόνοι τους. 
*Να δοθεί μεγαλύτερη έμφαση στα θέματα ανθρωπιστικών σπουδών. Να ενθαρρύνονται οι φιλικές σχέσεις, η συνεργασία, έννοιες όπως η δημοκρατία… Χρειαζόμαστε και καλλιτεχνική παιδεία πιο πολύ. Να μάθουμε να βλέπουμε την όμορφη πλευρά της ζωής και του κόσμου. Το χρειάζεται αυτό ο άνθρωπος για να είναι χαρούμενος…
*Θα είναι ολοκληρωμένοι πνευματικά και καλά ψυχολογικά. Θα είναι έτοιμοι και ώριμοι να προχωρήσουν στη ζωή τους, κάνοντας τις σωστές επιλογές.
*Θα έχω οξύνει την κριτική μου ικανότητα και θα έχω μάθει να ξεχωρίζω το χρήσιμο από το άχρηστο.
*Να μπορώ να θέτω και να φτάνω όλο και πιο υψηλούς σκοπούς. 
*Η επιτυχία των ατόμων και η πορεία προς μια ευτυχισμένη ζωή. 
*Ως άτομα θα ήμασταν πιο ολοκληρωμένα και θα είχαμε γνώσεις και εφόδια για τη ζωή.
*Στο επάγγελμα θα εξασφαλίζουμε αυτό που μας αρέσει να το κάνουμε με ευχαρίστηση -άρα, θα έχουμε μεγαλύτερη ευχαρίστηση και στα άλλα πράγματα της ζωής… Καλύτερη ποιότητα…
* Να αναπτύξουμε αρετές. Να μπορώ να συμπεριφέρομαι σωστά και έντιμα. Αποκτώ αξίες και ιδανικά.

                 Αυτά και άλλα παρόμοια είπαν οι μαθητές…
                 Τα συμπεράσματα δικά σας...